Op vrijdag 5 september werd de Schotse Highlanders Bevrijdingsfietsroute Loon op Zand geopend. Het is de vierde en laatste route in het kader van '80 jaar bevrijding' in samenwerking met Liberation Route Europ. Deze fietsroute, ontwikkeld met militair historicus Jack Didden en de heemkundekringen 'De Kets' en 'Loon op ’t Sandt', eert de Schotse soldaten van de 51st Highland Division die een cruciale rol speelden bij de bevrijding van gemeente Loon op Zand, Udenhout, Biezenmortel en Helvoirt.

Door Ilonka Bokma

"Wij wonen hier, maar wat we nu zien is toch echt nieuw voor ons!” Carla en haar man Joan waren bij de eersten die afgelopen vrijdag de nieuwe Bevrijdingsfietsroute bij Loon op Zand hebben gefietst. De route sluit aan op de drie al bestaande bevrijdingsroutes in onze provincie. Het was gelukkig droog toen wethouder Marc Budel van Loon op Zand een groep genodigden en belangstellenden meenam naar twee van de markeringspunten, waar je kunt lezen en zien wat er op die plekken bij de bevrijding in 1944 is gebeurd. “We kennen natuurlijk de verhalen van de Molen en van de Bunker,” zegt Carla, “Maar als je het verhaal leest bij Distelberg wordt je wel even stil.”

Wie waren die Highlanders?

De 'Schotse Highlanders Bevrijdingsfietsroute Loon op Zand', zo heet deze vierde en laatste route officieel. Wie waren die Highlanders? Jonge jongens. “Militairen van de 51ste Divisie”, zegt militair historicus Jack Didden. “Een Schotse divisie van het Britse leger. Vijftienduizend man waren het. Veel van die jongens kwamen tegen het eind van de oorlog trouwens ook uit Engeland, niet alleen uit Schotland. De Schotten droegen vaak geen helm maar een brede baret, de balmoral. Schotten hechten aan traditie. De divisie had de opdracht om de Duitsers uit de regio te verdrijven.”

Ons verhaal

Jack, als klein jochie al gefascineerd door de Tweede Wereldoorlog, werkt al jaren mee aan de Liberation Route Europe, een uitgebreid netwerk van wandel-en fietsroutes, dat de hele bevrijding van West-Europa in kaart gaat brengen en herdenkingsplekken verbindt met lokale verhalen. De Highlander Route maakt hier nu deel van uit. “Ik had al wel meegeschreven aan andere delen van de Liberation Route”, zegt Jack, “Maar ons eigen gebied, daar was nog weinig over bekend, dat was eigenlijk een witte vlek. Ons verhaal was nog niet verteld, dus dat ben ik gaan uitzoeken.

Kees Hesselmans en Kees Grootswagers van de plaatselijke heemkundekringen hebben het militaire verhaal van Jack aangevuld met ervaringen van burgers. Beiden hebben ook via hun eigen familie verhalen meegekregen. Kees Hesselmans vader moest in 1944 naar de Arbeitseinsatz in Duitsland. Kees Grootswagers vader was pas acht toen hij de vliegtuigen zag overvliegen en bommen hoorde vallen. “De oorlog was uitgebroken op zijn verjaardag”, zegt Kees, “Een dag later kreeg hij zijn cadeautje; ’Hier jongen, dat waren we gisteren vergeten’. Later hoorden mijn grootouders dat er bij het bombardement in Kaatsheuvel twee jonge jongens waren omgekomen.”

Hij benadrukt het belang van dit soort verhalen: “Je moet het tastbaar maken voor onze jeugd. Ze horen op school wel over de oorlog, maar als je bijvoorbeeld met ze gaat kijken hier bij de Mast, wat vroeger een Duits munitiecomplex was, dan zien ze het zelf. Ik ga daar met een volle klas van dertig leerlingen rondom zo’n bomkrater staan en dan zeg ik, spreid je armen. En dan lukt het ze niet om elkaar aan te raken. Dan zien ze wat zo’n bom aanricht.” Kees vervolgt: “Zo hebben we ook langs onze route markeringspunten gekozen waar je echt kunt voelen wat er op die plekken is gebeurd. Dan gaat het leven en dringt het pas goed tot je door wat die jongens hier voor ons hebben gedaan. Die waren ook maar hier naar toe gestuurd. Ze raakten gewond, liepen trauma’s op, of sneuvelden, zodat wij nu vrij zijn."

Geschiedenis tot leven gebracht

Is het uiteindelijk gelukt om met deze fietsroute de geschiedenis van onze bevrijding tot leven te brengen? Als je naar Carla en Joan luistert wel. “Door de oude foto’s en de teksten bij de markeringspunten beleef je de verhalen”, zegt Carla. “Ja,” zegt Joan. “Bij Distelberg lees je over zes jonge Highlanders die daar het water wilden oversteken. Ze werden door de Duitsers opgewacht en doodgeschoten. Wij wisten helemaal niet dat daar jonge mannen zijn gestorven. Dat grijpt je wel aan.” Is deze route dan wel geschikt voor kinderen? “Absoluut”, zegt Carla, die vroeger wis-en natuurkunde docente was, ”Zo gauw ze geschiedenis krijgen zou ik het zeker doen. Want dit is iets wat je niet uit boeken kunt leren.” “Het is trouwens gewoon ook leuk om te doen, bijvoorbeeld als je bezoek hebt.”, zegt Joan, “Je bent lekker buiten in beweging en bij elk markeringspunt is er wel een bankje of een plek om koffie te drinken. Onderweg praat je erover en dan deel je samen iets heel bijzonders.”