Niet alleen de Sint Jans Onthoofdingkerk en de pastorie, maar ook het kerkhof, de historische tuinmuur en de karakteristieke grafkelder moeten als één geheel worden beschermd. Het college van burgemeester en wethouders heeft daarvoor een ontwerpbesluit vastgesteld. Daarmee wordt het religieuze ensemble rond de Sint Jans Onthoofdingkerk voorgedragen als beschermd gemeentelijk monument.

Bijzonder aan de voordracht is dat de gemeente niet alleen kijkt naar de afzonderlijke monumentale onderdelen, maar juist naar de onderlinge samenhang. Volgens de gemeente schuilt de cultuurhistorische waarde vooral in het complete geheel, dat al eeuwenlang een herkenbare plek vormt in het hart van Loon op Zand.

Het ensemble bestaat uit de Sint Jans Onthoofdingkerk uit 1394, de pastorie, het kerkhof, de bovengrondse grafkelder van de familie Verheijen en de historische tuinmuur. Kerk en pastorie hebben al de status van rijksmonument, maar uit aanvullend cultuurhistorisch onderzoek blijkt dat juist de combinatie van alle onderdelen het verhaal vertelt van de ontwikkeling van het dorp, het geloofsleven en de historische relatie met het kasteelterrein.

Van losse onderdelen naar één geheel

De huidige voordracht bouwt voort op een eerder onderzoek naar de historische tuinmuur. Destijds werd bekeken of de muur op zichzelf als gemeentelijk monument kon worden aangewezen. Dat bleek onvoldoende onderbouwd. Nader onderzoek liet echter zien dat de muur juist van grote waarde is als onderdeel van het complete religieuze landschap rond de kerk.

Daarom is gekozen voor een integrale bescherming van het volledige ensemble. Ook de tuinmuur krijgt daarin een belangrijke plaats, omdat die volgens de gemeente bijdraagt aan de herkenbaarheid en de historische leesbaarheid van het terrein.

Naast de kerk en pastorie neemt ook de bovengrondse grafkelder van de familie Verheijen een bijzondere positie in. Deze grafkelder geldt als een zeldzaam erfgoedobject, niet alleen binnen de gemeente Loon op Zand, maar ook daarbuiten.

Samenwerking met betrokken partijen

Aan het ontwerpbesluit is een zorgvuldig traject voorafgegaan. De gemeente voerde gesprekken met het parochiebestuur van de H. Willebrordparochie, de familie Verheijen, de Heemkundekring Loon op 't Sandt en andere betrokkenen. Hun kennis van de geschiedenis en ontwikkeling van de locatie vormde een belangrijke basis voor de voordracht.

Ook vanuit de parochie wordt positief gereageerd op het voornemen. Volgens het parochiebestuur is het belangrijk dat niet alleen de kerk en de pastorie als afzonderlijke monumenten worden erkend, maar ook de omliggende begraafplaats, de tuinmuur, het hekwerk en de grafkelder als één historisch geheel worden gezien.

"Vroeger vormde dit complex vanzelfsprekend het middelpunt van de gemeenschap", aldus de parochie. "Dat nu opnieuw wordt bevestigd dat het ensemble als geheel van grote betekenis is voor Loon op Zand, biedt een waardevol uitgangspunt voor toekomstige ontwikkelingen."

Behoud van identiteit

Wethouder Erfgoed Marc Budel noemt de voordracht een belangrijke stap voor het behoud van het lokale erfgoed.

"Door de betrokkenheid van het parochiebestuur, de familie Verheijen, Heemkundekring Loon op 't Sandt en andere belangstellenden hebben we de bijzondere geschiedenis en samenhang van deze plek goed in beeld kunnen brengen", zegt hij. "Dit religieuze ensemble laat zien hoe geschiedenis, geloof en de ontwikkeling van het dorp met elkaar verweven zijn. Door juist die samenhang te beschermen, behouden we een belangrijk onderdeel van onze identiteit."

Volgens Budel sluit de aanwijzing aan bij de uitgangspunten van de gemeentelijke Nota Erfgoed 2026-2036, waarin behoud en zorgvuldig omgaan met cultureel erfgoed centraal staan.

Formele procedure

Met het ontwerpbesluit is de monumentenstatus nog niet definitief. De eigenaren van de verschillende onderdelen van het ensemble worden eerst officieel geïnformeerd en krijgen de gelegenheid om een zienswijze in te dienen. Pas daarna neemt het college een definitief besluit over de aanwijzing.

De gemeente benadrukt dat een monumentenstatus toekomstige ontwikkelingen niet onmogelijk maakt. Bij eventuele plannen blijft het uitgangspunt 'behoud door ontwikkeling' leidend. Dat betekent dat veranderingen mogelijk blijven, mits de cultuurhistorische waarden van het religieuze ensemble zorgvuldig worden meegewogen en behouden.